काठमाडौं। पेट पोल्ने, अमिलो डकार आउने, पेट फुल्ने वा ग्यास हुने समस्या धेरै मानिसमा देखिन्छ। सामान्यतया यस्ता लक्षणलाई हामी ‘ग्यास्ट्रिक’ भनेर बुझ्छौँ। तर हरेक पटक पेट पोल्नु वा ग्यास हुनुको कारण एउटै हुँदैन।
डा. विवेक शाहका अनुसार ग्यास्ट्रिकका पछाडि विभिन्न कारण हुन सक्छन्। तीमध्ये हेलिकोब्याक्टर पाइलोरीको संक्रमण र दुखाइ कम गर्ने औषधिको अनावश्यक वा अत्यधिक सेवन महत्वपूर्ण कारण हुन्।
के हो हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी संक्रमण?
हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी पेटमा संक्रमण गराउन सक्ने एक प्रकारको जीवाणु हो। यसको संक्रमण सरसफाइ तथा दूषित खाना र पानीसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।
खाना खानुअघि हात राम्रोसँग नधुने, राम्रोसँग नपखालेका फलफूल तथा तरकारी खाने, अस्वच्छ पानी पिउने वा सरसफाइमा ध्यान नदिइएको खाना खानेजस्ता कारणले यसको जोखिम बढ्न सक्छ।
तर पेट पोल्ने वा ग्यास हुनेबित्तिकै हेलिकोब्याक्टर पाइलोरीको संक्रमण भएको निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन।
दुखाइ कम गर्ने औषधिले पनि पेटमा समस्या
आइबुप्रोफेन र डाइक्लोफेनाकजस्ता दुखाइ कम गर्ने औषधि लामो समयसम्म वा अनावश्यक रूपमा सेवन गर्दा पेटको भित्री तहमा असर पुग्न सक्छ।
यस्ता औषधिले पेटमा जलन गराउनुका साथै केही अवस्थामा ग्यास्ट्रिक र पेटको घाउ समेत गराउन सक्छन्। त्यसैले चिकित्सकको सल्लाहबिना यस्ता औषधि लामो समयसम्म प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।
खानपान र जीवनशैली पनि महत्त्वपूर्ण
ग्यास्ट्रिकमा संक्रमण र औषधिको भूमिका मात्र हुँदैन। खानपान र जीवनशैलीले पनि पेटका लक्षणलाई प्रभावित गर्न सक्छ।
धेरै पिरो, चिल्लो वा अमिलो खाना खाँदा केही व्यक्तिमा पेट पोल्ने, अमिलोपना तथा ग्यास्ट्रिकका लक्षण बढ्न सक्छन्। लामो समयसम्म खाना नखाई बस्ने वा अत्यधिक उपवास गर्ने बानीले पनि केही व्यक्तिमा समस्या बढाउन सक्छ।
त्यसैगरी मदिरापान, धूम्रपान, तनाव र चिन्ताले पनि पेटका लक्षणलाई थप बढाउन सक्छ।
हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी छ कि छैन कसरी थाहा पाउने?
हेलिकोब्याक्टर पाइलोरीको संक्रमण पत्ता लगाउन विभिन्न परीक्षण गर्न सकिन्छ। चिकित्सकको सल्लाहअनुसार दिसाको नमुना परीक्षण र श्वास परीक्षण गर्न सकिन्छ।
आवश्यक अवस्थामा पेटको दूरबिन परीक्षण गरेर पेटको भित्री भागबाट सानो नमुना लिई त्यसको परीक्षणबाट पनि संक्रमण पत्ता लगाउन सकिन्छ।
रगतको प्रतिरक्षी परीक्षण पनि गर्न सकिन्छ। तर यस्तो परीक्षणले अहिले सक्रिय संक्रमण छ वा विगतमा मात्र संक्रमण भएको थियो भन्ने कुरा सधैँ स्पष्ट रूपमा छुट्याउन सक्दैन।
उपचार सम्भव छ
यदि हेलिकोब्याक्टर पाइलोरीको संक्रमण पुष्टि भयो भने चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपयुक्त जीवाणुनाशक औषधिको संयोजनसहितको संक्रमण हटाउने उपचार गरिन्छ।
हाल जीवाणुनाशक औषधिप्रति प्रतिरोध बढ्दै गएकाले सबै बिरामीलाई एउटै पुरानो उपचार विधि उपयुक्त हुन्छ भन्ने छैन। त्यसैले बिरामीको अवस्था र चिकित्सकीय मूल्यांकनका आधारमा उपचार विधि छनोट गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
यदि पेटमा घाउ भएको छ भने पेटमा बन्ने अम्ल कम गर्ने औषधिलगायत आवश्यक उपचार गरिन्छ। केही अवस्थामा चिकित्सकले सुक्राल्फेट नामक औषधि पनि प्रयोग गर्न सक्छन्।
औषधिसँगै जीवनशैलीमा पनि ध्यान आवश्यक
ग्यास्ट्रिकको समस्या व्यवस्थापन गर्न औषधिसँगै जीवनशैलीमा पनि ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। मदिरापान र धूम्रपान त्याग्ने, अनावश्यक रूपमा दुखाइ कम गर्ने औषधि नखाने, आफ्नो शरीरलाई सुहाउने खाना खाने, खाना र पानीको सरसफाइमा ध्यान दिने तथा तनाव र चिन्ता व्यवस्थापन गर्ने बानी उपयोगी हुन सक्छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, लामो समयसम्म आफैँले ग्यास्ट्रिकको औषधि खाइरहनु उचित हुँदैन। पेट पोल्ने वा ग्यास हुने कारण फरक–फरक हुन सक्छन्। समस्या बारम्बार दोहोरिएमा कारण पत्ता लगाएर आवश्यक उपचार गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
ग्यास्ट्रिकलाई सामान्य समस्या भनेर लामो समय बेवास्ता गर्नुको सट्टा, समस्या दोहोरिरहेमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु नै सुरक्षित उपाय हो।
