काठमाडौँ। काठमाडौँ महानगरपालिकाले सुरक्षित पिउने पानीको सुनिश्चित गर्न सामुदायिक विद्यालय, वडा कार्यालय र स्वास्थ्य प्रवर्धन केन्द्रमा पिउन प्रयोग हुने पानीको प्रयोगशाला परीक्षण गराउने भएको छ।
सामुदायिक विद्यालयका बालबालिका, शिक्षक र कर्मचारी, स्वास्थ्य प्रवर्धन केन्द्रमा सेवा लिन आउने विरामी तथा आफन्त र वडा कार्यालयहरुमा प्रशासनिक सेवा लिन आउने सेवाग्राहीलाई सुरक्षित पिउने पानी सुनिश्चित गर्न परीक्षण गराउने भएको हो ।
यसका लागि स्वास्थ्य विभागले जनप्रतिनिधि, वडा सचिव विद्यालय नर्स, शिक्षक, महिला स्वास्थ्य स्वयमसेविका, पानीका उत्पादक तथा वितरकसहितका व्यक्तिहरुलाई प्रयोगशाला परीक्षणका लागि नमूना संकलन विधिका विषयमा अभिमुखीकरण थालेको छ।
‘वडा नं. १ बाट थालिएको अभिमुखीकरण सबै वडाका लक्षित व्यक्तिलाई दिइनेछ ।’ महानगरपालिकाको स्वास्थ्य विभागका समुदाय, स्वास्थ्य संस्था र विद्यालयहरुमा पानी स्वच्छता कार्यक्रमका फोकल पर्सन राधिका कुइँकेलले भने, ‘तालिम दिइएका व्यक्तिहरुले नमूना संकलन गर्नुहुन्छ। संकलित नमूनाको प्रयोगशाला परीक्षण गराएर प्राप्त नतिजाका आधारमा पानीको गुणस्तर कायम गराउने कार्यक्रम चलाउने लक्ष्यसहित अभिमुखीकरण थालेका हौँ।’
अभिमुखीकरण कार्यक्रममा वडा १ का सदस्य रसला तण्डुकारले, जनस्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको तर, ख्याल गर्न नसकिएको विषयलाई उठाउन खोजिएको बताए। ‘यो अति जरुरी कार्यक्रम हो। थालनी भयो। छिट्टै नतिजा पनि दिनुपर्छ।’ उनको भनाइ छ।
‘हामीले विश्वाश गरेको पानी कति सुरक्षित छ? यो थाहा हुन जरुरी छ।’ वडा सचिव सर्वज्ञराज पौडेलले भने, ‘पानीको सुरक्षा र स्वच्छताका उपाय अबलम्बन गर्न पनि आधार चाहिएको छ। अहिलेको कार्यक्रमले त्यो आधार दिनेछ।’
`धारामा आउने, जार वा अन्य स्रोतबाट ल्याइने पानी पानी देखिँदैमा, सङ्ग्लो हुँदैमा पिउन योग्य छ भन्ने हुँदैन। पानीमा आँखाले नदेखिने जीवाणु तथा स्वास्थ्यलाई असर गर्ने रसायनिक पदार्थ हुनसक्ने भएकाले सुरक्षित खानेपानीका लागि नियमित परीक्षण, निगरानी तथा सुधारको व्यवस्था आवश्यक छ।´ अभिमुखीकरण कार्यक्रममा प्रशिक्षक ऋतु शर्माले, राष्ट्रिय खानेपानी गुणस्तर मापदण्ड, २०७९ का विषयमा प्रस्तुतिकरण गर्दै भनिन्।
भौतिक, रसायनिक र जैविक गुणस्तरका आधारमा पानी सुरक्षित भए नभएको निर्धारण हुन्छ। सुरक्षित पानीका लागि ५ प्रकारका भौतिक, १३ प्रकारका रसायनिक र एक प्रकारको जैविक परीक्षण गर्नु पर्ने पारामिटर तोकिएका छन्। जोखिम तथा सान्दर्भिकताका आधारमा थप १–१ भौतिक र जैविक तथा ७ रसायनिक परीक्षण गर्नुपर्छ।
पानीको गुणस्तर परीक्षण एकपटक गरेर पुग्ने विषय होइन। पानीको भौतिक गुणअन्तर्गत धमिलोपना, हाइड्रोजन आयन साद्रता, रङ, स्वाद तथा गन्धको परीक्षण दैनिक गर्नुपर्ने व्यवस्था हुन्छ। कुल घुलित ठोस पदार्थको परीक्षण त्रैमासिक र विद्युतीय चालकत्वको परीक्षण मासिक गर्नुपर्छ।
रसायनिक गुणअन्तर्गत क्लोरिन अवशेषको परीक्षण दैनिक तथा अमोनिया, क्लोराइड, नाइट्रेट, कुल कठोरता र क्याल्सियमको परीक्षण मासिक गर्नुपर्छ। फलाम, म्याङ्गानिज, सल्फेट, आर्सेनिक, क्याडमियम, तामा, फ्लोराइड, साइनाइड, सिसा, क्रोमियम, जस्ता, पारा र एल्युमिनियमलगायत पारामिटरको परीक्षण वार्षिक रुपमा गर्नु पर्ने मापदण्डमा उल्लेख छ। सूक्ष्म जैविकतर्फ ईकोलाई र कुल कोलिफर्मको परीक्षण मासिक गर्नुपर्ने व्यवस्था छ।
यसको अर्थ पानीको गुणस्तर कायम राख्न दैनिक निगरानी गर्नुपर्ने सूचकदेखि वार्षिक रूपमा परीक्षण गर्नुपर्ने रसायनिक सूचकसम्मको नियमित प्रणाली आवश्यक हुन्छ।
नमूना संकलन र परीक्षण
पानीको नमूना सङ्कलन पनि परीक्षणको महत्वपूर्ण पक्ष हो। पाइपबाट पानी वितरण हुने प्रणालीमा सामुदायिक तथा निजी धाराबाट, पानी पोखरी, पानी प्रशोधन केन्द्रका एकाइ र पानीको मुहानबाट नमूना लिन सकिने व्यवस्था छ। ट्याङ्करबाट वितरण हुने पानीका लागि सेवाग्राहीले पानी भर्ने पाइपबाट नमूना सङ्कलन गर्नुपर्छ।
होटल, उद्योग, अस्पताल, व्यावसायिक तथा आवासीय भवनमा पानी पोखरीबाट निस्कने पाइप वा धाराबाट नमूना लिइनुपर्छ। वर्षाको पानी सङ्कलन गर्ने प्रणालीमा पानी जम्मा भएको घैँटो वा पोखरीबाट नमूना लिनुपर्छ।
यसले पानीको स्रोत मात्र परीक्षण गरेर उपभोक्ताको धारासम्मको पानी सुरक्षित छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न नहुने देखाउँछ। वितरण प्रणाली, भण्डारण र अन्तिम प्रयोग बिन्दुमा समेत पानीको अवस्था परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ।
ईकोलाई किन महत्वपूर्ण?
पानीको जैविक प्रदुषण पत्ता लगाउन ईकोलाईलाई महत्वपूर्ण सूचकका रूपमा हेरिएको छ। मानव तथा जनावरको दिशामा पाइने यो जीवाणु पानीमा भेटिएमा दिशाजन्य प्रदुषण भएको संकेतका रूपमा बुझिन्छ। त्यसैले यसको परीक्षण तुलनात्मक रूपमा सहज, सस्तो र सर्वत्र उपलब्ध हुने भएकाले पानीको जैविक सुरक्षा मूल्याङ्कनमा प्रयोग गरिन्छ।
पानी प्रदुषित हुने मुख्य कारण
सहरी क्षेत्रमा पानी प्रदुषणको जोखिम प्राकृतिक कारणसँगै मानवीय गतिविधि र प्रणालीगत कमजोरीबाट पनि उत्पन्न हुनसक्छ। खुला दिशापिसाब, ढल र सेप्टिक ट्याङ्कीबाट हुने चुहावट, पानीको स्रोतमा हुने फोहर तथा जथाभावी फोहर निष्कासन, अव्यवस्थित प्लटिङ, पाइपमा क्षति तथा प्राविधिक त्रुटि पानी प्रदुषणको कारण हुनसक्छ।
कृषिमा प्रयोग हुने मल तथा रसायन, कलकारखानाबाट निस्कने रसायन, जीर्ण पाइप तथा संरचनाबाट समेत रसायनिक प्रदुषण हुनसक्छ। बाढी, पहिरो तथा डुबानजस्ता प्राकृतिक विपद्ले समेत पानीको स्रोतमा फोर र रोगजन्य सुक्ष्मजीव पुर्याउन सक्छ।
क्षेत्रगत दायित्व
सुरक्षित खानेपानी सुनिश्चित गर्ने दायित्व पानी वितरण गर्ने निकायमा मात्र सीमित हुँदैन। राष्ट्रिय खानेपानी गुणस्तर मापदण्ड तथा कार्यान्वयन तथा अनुगमन निर्देशिकाअनुसार खानेपानी सेवा उपलब्ध गराउने निकाय तथा संस्था, खानेपानीसँग सम्बन्धित सरकारी निकाय, उपभोक्ता, पानी परीक्षण तथा विश्लेषण गर्ने प्रयोगशाला, स्थानीय तह र खानेपानीसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने अन्य निकायको भूमिका रहने व्यवस्था छ।
सेवा प्रदायकको दायित्व पानीको गुणस्तर मापदण्डअनुकुल कायम राख्ने, आवश्यक परीक्षण तथा निगरानी गर्ने र पानी सुरक्षा प्रणाली कार्यान्वयन गर्ने हो। सेवा प्रदायकले पानी आपूर्ति गर्दा तोकिएको मापदण्ड कायम गर्न आवश्यक विधि निर्धारण गर्ने, नमूना छनोट तथा परीक्षण विधि तय गर्ने र आपूर्ति गरिएको पानी मापदण्डअनुकुल भए नभएको अनुगमन गर्ने प्रक्रिया अपनाउनु हो।
स्थानीय तहको दायित्व आफ्नो क्षेत्रभित्रका खानेपानी प्रणाली तथा स्रोतको निगरानी, समन्वय, जोखिम पहिचान र आवश्यक सुधारमा सहजीकरण गर्नु हो। पानीको गुणस्तर सम्बन्धी तथ्याङ्कका आधारमा योजना तथा कार्यक्रम बनाउनुपर्ने भएकाले स्थानीय तहका लागि परीक्षणको तथ्याङ्क पनि निर्णय प्रक्रियाको आधार बन्नुपर्छ।
प्रयोगशालाको दायित्व सङ्कलित नमूनाको वैज्ञानिक विधिबाट परीक्षण तथा विश्लेषण गरी विश्वसनीय परिणाम उपलब्ध गराउनु हो। परीक्षणको नतिजा अभिलेखीकरण र त्यसका आधारमा सुधारात्मक कदम चाल्नु पनि गुणस्तर निगरानीको अभिन्न हिस्सा हो।
उपभोक्ताका पनि दायित्व छन्। घरमा पानी सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्ने, ट्याङ्की तथा भाँडा नियमित सफा गर्ने, दुषित हुनसक्ने पानीलाई शुद्धीकरण गरेर प्रयोग गर्ने र पानीको गुणस्तरबारे समस्या देखिए सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराउने उपभोक्ताका आधारभूत दायित्व हुन्।
‘सुरक्षित पानी’का लागि जोखिम पहिचानमै जोड
पानी सुरक्षा योजना सुरक्षित खानेपानीको अर्को महत्वपूर्ण आधार हो। यसमा खानेपानी सुरक्षा टोली गठन, खानेपानी प्रणालीको विश्लेषण, प्रदुषण पहिचान तथा जोखिम विश्लेषण, नियन्त्रणका उपाय निर्धारण, सुधार कार्ययोजना निर्माण तथा कार्यान्वयन, प्रमाणीकरण र नियमित अनुगमनका चरण समेटिन्छन्।
यसरी पानी दूषित भएपछि मात्र परीक्षण र उपचार गर्नेभन्दा कहाँबाट प्रदुषण हुन सक्छ भनेर पहिले नै पहिचान गरी जोखिम नियन्त्रण गर्ने प्रणालीले दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित पानी उपलब्ध गराउन सहयोग गर्छ।
घरमा पनि अन्तिम सुरक्षा आवश्यक
सहरी क्षेत्रमा वितरण प्रणालीबाट आएको पानी सुरक्षित भए पनि घरको ट्याङ्की, पाइप वा भण्डारण भाँडाबाट पुनः प्रदुषण हुनसक्ने भएकाले उपभोक्ता तहमा झन सावधानी आवश्यक हुन्छ।
सामग्रीअनुसार पिउने पानी उमालेर सफा र छोपिएको भाँडोमा राख्ने, आवश्यक अवस्थामा आधिकारिक निर्देशनअनुसार क्लोरिन वा स्वीकृत शुद्धीकरण विधि प्रयोग गर्ने तथा भण्डारणका भाँडा नियमित सफा गर्नुपर्छ। पानी निकाल्दा दुषित हात वा भाँडाबाट पुनःप्रदुषण हुन नदिन पनि ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
यी सबै प्रक्रिया र प्रणालीमा काठमाडौँ महानगरपालिकाका सामुदायिक विद्यालय, वडा कार्यालय र स्वास्थ्य प्रवर्धन केन्द्र कुन अवस्थामा छन्? अभिमुखीकरणपछिको परीक्षणबाट नतिजा प्राप्त हुनेछ।
