काठमाडौँ। काठमाडौँ महानगरपालिकाले महाङ्काल मन्दिर परिसरमा रहेको चौघेरा सत्तलको पुनःनिर्माण सम्पन्न गरेको छ।

महानगरपालिकाको सम्पदा तथा पर्यटन विभागले पुनःनिर्माण सम्पन्न गरेको, महाङ्काल मन्दिर परिसरमा रहेको चौघेरा सत्तलको बिहीबार उद्घाटन गरिएको हो। कार्यवाहक प्रमुख सुनिता डंगोलले चौघेरा सत्तलको उद्घाटन गरेकी हुन्।

२०७२ सालको भूकम्पको कम्पनले जीर्ण बनेको सत्तल पुननिर्माणका लागि २०८१ मंसिर २४ गते शिलान्यास भएको थियो। सो सत्तल ८ करोड ९४ लाख ४६ हजार १७० रुपियाँ खर्चमा पुनःनिर्माण सम्पन्न भएको हो। 

सत्तल समुद्घाटन अवसरमा बोल्दै कार्यवाहक प्रमुख डंगोलले, पुननिर्मित संरचनालाई आफूले बनाएको घर जत्तिकै जतनका साथ संरक्षण गर्नुपर्ने बताइन्।

‘हामी चाहन्छौँ, यस सम्पदामा सरोकारवाला कार्यालय, गुठी, स्थानीय समुदाय र श्रद्धालुहरु सबैको समान अपनत्व हुन सकोस्।’ कार्यवाहक प्रमुख डंगोलले भनिन्, ‘हामी सबैको भूमिकालाई सम्मान गर्न चाहन्छौँ। संस्थानका अधिकारीले भनेजस्तै हामी संरचना हस्तान्तरण गर्न तयार छौँ। तर, यसको उपयोग कसरी हुन्छ भन्ने योजनामा स्पष्ट हुन चाहन्छौँ। करदाताको लगानीमा बनेको यस्ता स्मारक क्षेत्रमा व्यावसायिक क्रियाकलाप गर्ने विषयमा हामी सहमत हुन सक्दैनौँ। यस्ता क्षेत्रमा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक क्रियाकलाप सञ्चालन गर्नुपर्छ।’

स्थानीयको साथ र सहयोगमा कठिन काम पनि सम्पन्न हुन्छन् भन्ने प्रसङ्ग उठाउँदै उनले, ठाउँको विषयमा पुरानो ज्ञान हुने स्थानीयको सहयोगमा लामो समयदेखि बन्द भएको पानीको निकास खोल्न सकेको बताइन्। अब सबैको समन्वयमा श्रद्धालुहरुका लागि शौचालय निर्माण हुनेमा आशावादी रहेको उनको भनाइ थियो।

‘काठमाडौँ महानगरपालिका भत्किएका सम्पदा हेरेर बस्न सक्दैन। यसकारण अरु निकायको दायित्वमा भएका सम्पदा पुनःनिर्माण, संरक्षण र व्यवस्थापनमा हामीले खर्च गरिरहेको छौँ।’ सम्पदा तथा पर्यटन समितिका संयोजक आशामान संगतले भने, ‘सम्पदा क्षेत्रको भावना मर्न नदिन हामी सचेत छौँ। सम्पदा क्षेत्रको माया हामीलाई पनि उत्ति नै छ, जत्ति अरुलाई छ।’

उनले सम्पदा संरक्षणको दायित्व लिएका निकाय बिचको असमन्वयबाट कहिलेकाही काम गर्न कठिन परेको प्रसङ्ग उठाउँदै भने, ‘पूर्खाको नासो पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने काममा हामी संवेदनशील छौँ। तर, सामान, सिप र ज्ञान भएन भनेर कुनै सम्पदा त्यत्तिकै भत्किएर रहेको चाहिँ हेर्न सक्दैनौँ।’

कार्यक्रममा वडा नं. २२ का अध्यक्ष चिनीकाजी महर्जनले भने, ‘सहअस्तित्व स्वीकार गरेर विवाद समाधान गर्न सकिन्छ। यही प्रक्रियाबाट प्राचीन स्मारक क्षेत्रको पुनःनिर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण बनेर महाङ्कालका सत्तल पुनःनिर्माण कार्य सकिएको छ।’ 

कार्यक्रममा धारणा राख्दै पुरातत्व विभागका महानिर्देशक सौभाग्य प्रधानाङ्गले, सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण अभियानमा महानगरपालिकाले ठोस काम सम्पन्न गरेको बताए।

यस्तै गुठी संस्थानका उपप्रशासक राजेन्द्र दाहालले, महानगरपालिकाको लगानीबाट सत्तलले भव्यता प्राप्त गरेको बताए। उनले, नवनिर्मित सत्तल महानगरपालिकाले संस्थानलाई हस्तान्तरण गर्ने अपेक्षा राखेको बताए।

कार्यक्रममा मन्दिरका मुल पुजारी दिपकहर्ष बज्राचार्यले महानगरपालिकाले गरेको कामबाट समुदाय हर्षित रहेको बताए।

सत्तल पुननिर्माणका लागि १० करोड १० लाख ७९ हजार २७९ रुपियाँ लागत अनुमान गरिएको थियो। सम्पदा तथा पर्यटन विभागका प्रमुख कुमारी राईका अनुसार सार्वजनिक खरिद प्रक्रियाबाट छानिएको विनायक-एसपि-बोहोरा जेभिले १० करोड ५ लाख १० हजार ६१९ रुपियाँ कबोल गरेर पुनःनिर्माणको जिम्मेवारी पाएको थियो। निर्माण कार्य थालिएपछि गरिएको भेरिएसनबाट ८ करोड ९७ लाख ३१ हजार ६४७ रुपियाँमा पुनःसम्झौता गरिएको थियो।

वि. सं. १९९७ सालमा खिचिएको तस्विरका आधारमा पुननिर्माण गरिएको चौघेरा सत्तलमा परम्परागत निर्माण सामग्री र शैली अपनाइएको छ। डाँछी अपा इटा, ढोका सहित संरचनाका विभिन्न स्थानमा काठको प्रयोग, झिँगटीको छानो, परिसरमा फ्लागस्टोन र भुइँमा तेलिया इटाको प्रयोग, पश्चिम र पूर्वतर्फको जगमा सुरक्षा संरचना, विद्युत जडान, भित्ता र काठमा रंगरोगन, ढल र म्यानहोलसहित परिसरबाट पानीको निकास लगायत काम भएका छन्।

सत्तल ५८३.८१ वर्गमिटर क्षेत्रफलमा पुननिर्माण भएको हो। हरेक तलाको क्षेत्रफल १९४.४७ वर्गमिटर छ। यसमा जमिन तलामा ९ वटा कोठा छन्। पहिलो तलामा ३ वटा सभा कक्ष, एउटा कोठा र एउटा भण्डार कक्ष छन्। यस माथि बुइँगल छ। मन्दिरको पूर्व, उत्तर र दक्षिण भागमा सत्तल छ। पश्चिमतर्फ पर्खाल र कलात्मक प्रवेश द्वार छ।

महाङ्काल मन्दिर धार्मिक तथा सामाजिक सम्बन्ध 

नेवार तान्त्रिक परम्परा, बौद्ध र हिन्दू धर्माबलम्बीहरुका साझा देवता काल भैरवका रुपमा चिनिने महाङ्काल आजभन्दा करिब १ हजार ३०५ वर्ष (सातौँ या आठौँ शताव्दी) मा स्थापना गरिएको मानिन्छ।

मन्दिरका पुजारी दिपकहर्ष बज्राचार्यका अनुसार यो मन्दिर करिब १ हजार ३०५ सय वर्ष अगाडि निर्माण भएको हो। मन्दिर स्थापनाका बारेमा चलेको किंवदन्ती सुनाउँदै उनेले भने, ‘भगवान शिवको आकाश यात्रा र तान्त्रिक शाश्वत बज्रसँग मन्दिर स्थापनाको कथा जोडिएको छ।

मन्दिर बारे पुजारी...

शाश्वत बज्र मन्त्रसिद्धि महाविहार (सवल वहाल) मा घाम तापेर बसिरहेका बेला सबैतिर घाम थियो तर उहाँ बसेको ठाउँमा घामको प्रकाश छेकियो। घामको ताप कसरी छेकियो भनेर साधनाबाट हेर्दा आकाशमा ठूलो आकारको शक्ति देखियो। यो शक्तिलाई उनले तान्त्रिक शक्तिले खिचेर तल ताने। तल आएपछि उनलाई थाहा भयो कि तानेको शक्ति त शिव शक्ति रहेछ। दुष्कर्म गर्नेहरुको संहार गरेर घाँटीमा टाउकाको माला लगाएर आकाश मार्गबाट शिव तिव्वततर्फ गइरहनुभएको थियो। यो देखेर तान्त्रिकले नेपाल मण्डलमा पनि जनतालाई दुःख, महामारी र समस्या भएकोले यहाँका सबैको सुख शान्तिका लागि यतै बसिदिन आग्रह गरे।

तान्त्रिकको आग्रहमा शिवले काठमाडौँ काँशी जत्तिकै शुद्ध नभएकोले बस्न नसक्ने अड्को थाप्नुभयो। यो सुनेपछि तान्त्रिक शक्तिबाट गंगा र विश्वनाथलाई काठमाडौँ आव्हान गरियो। यसबाट गंगा र विश्वनाथ काठमाडौँ आउनुभयो। उहाँहरुलाई मन्दिर अगाडि पोखरी र विश्वनाथको मन्दिर बनाएर राखियो। (अहिले पोखरी नासिएर सैनिक अस्पताल बनेको स्थानीय पाका मानिसहरुको भनाइ छ।) त्यसपछि शिव बस्न राजी त हुनुभयो। तर, आफूले तीन त्रिभुवनको अवस्था बुझ्नु पर्ने भएकोले सधैँ यहीँ बसिरहन नसक्ने बताएर आफू हरेक मंगलबार र शनिवार चाहिँ आउने बताउनुभयो। यही सहमतिमा महाङ्काल मन्दिर स्थापना गरिएको मानिन्छ।

पहिले त मंगलबार र शनिबार मात्र मन्दिरमा श्रद्धालु आउने गर्दथे। अहिले सबै दिन आउँछन्। 

शाश्वत बज्रले खिच्दा महाङ्काल पुरानो बसपार्कबाट पुतलीसडक जाने सडक खण्ड अद्व्रैत मार्गमा आएको बताइन्छ। प्रहरी कार्यालयसँगै अहिले महाङ्कालको सानो मन्दिर रहेको छ। यहाँबाट टुँडिखेलका छेउमा सार्नुको कारण पनि खोजीको विषय बनेको छ।

यो घटनासँग चिनियाँ भविष्यवाणी र गाडिएको मूर्तिको प्रसङ्ग पनि भन्ने गरिन्छ। जसअनुसार, एक जना चिनियाँ तान्त्रिकले भविष्यमा महाङ्काल नेपाल आउनेछन्, भनेका थिए। नेपाल आउने महाङ्काललाई नेपालमै राख्न नेपाली तान्त्रिकहरुले महाङ्कालको मूर्ति बनाएर माटोमा गाडिदिए । जब महाङ्काल आकाशको बाटो हुँदै यात्रा गरिरहेका थिए। त्यसबेला शक्तिका कारण उनी हावामै राकिए। यही कारण उनी नेपाल बस्न बाध्य भए।

लोककथन यस्ता अनेक छन्। जे भए पनि यहाँ हिन्दू र वौद्ध धर्मावलम्बीहरुले आस्थापूर्वक पूजा आराधना गर्ने गर्नुहुन्छ। बौद्धमार्गी तिव्वतियनहरुका लागि यो तीर्थ स्थल नै हो। माडवारी समुदायले शनिदेवका रुपमा महाङ्कालको पूजा गर्ने गर्दछन्। महाङ्कालको दर्शन गरे जीवनमा संकटको समय आएका व्यक्तिहरुले दुःख, पीडा र समस्याबाट छुटकारा पाउन सक्छन् भन्ने विश्वाश छ। खराव कर्मको प्रायश्चित गर्दै सुधारको बाटोमा लाग्ने आशीर्वाद प्राप्त गर्न श्रद्धालुहरु मन्दिरको दर्शन गर्न आउँछन्। संकटाको दर्शनपछि महाङ्कालको दर्शनबाट अधिक लाभ हुने श्रद्धालुहरुको विश्वाश पाइन्छ।