काठमाडौं। आज विश्वका विभिन्न मुलुकमा ‘विश्व निमोनिया दिवस’ मनाइँदै छ।

निमोनियाबारे चेतना फैलाउने गतिविधिका साथै बालबालिका मृत्यु दर घटाउने तथा निमोनिया रोकथाम एवं सशक्त स्वास्थ्य प्रणालीमा जोड दिने उद्देश्य सहित आज ‘विश्व निमोनिया दिवस’ मनाउन लागिएको हो।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार, विश्वभर पाँच वर्ष मुनिका बालबालिकाहरूमा हुने मृत्यु लगभग २२% निमोनियाको कारणले हुने गरेको बताइन्छ। अर्थात निमोनिया बालबालिकामा हुने मृत्युका प्रमुख कारणमध्ये एक हो। 

यस्तै ६५ वर्षभन्दा माथिका ब्यक्ति पनि जोखिममा पर्ने गरेका छन्। निमोनियाले वार्षिक रूपमा ७ लाखको हाराहारी संख्यामा ब्यक्तिको ज्यान लिन्छ।

सन् २०१९ मा, निमोनियाका कारण अनुमानित २५ लाखको मृत्यु भएको थियो। जसमा पाँच वर्ष मुनिका ६,७०,००० भन्दा बढी बालबालिकाहरू थिए।

निमोनियाबाट हुने अधिकांश मृत्यु कम र मध्यम आय भएका देशहरूमा हुनेगरेको संगठनको तथ्यांक छ। विशेष गरी उप-सहारा अफ्रिका र दक्षिण एसियामा निमोनियाक कारण धेरैको ज्यान जाने गरेको पाइन्छ।

ग्लोबल बर्डेन अफ डिजिज अध्ययनले समग्र बाल मृत्युदर घटेको भए तापनि, रोकथाम र उपचार गर्न सकिने भए निमोनिया साना बालबालिकाको प्रमुख हत्याराहरू मध्ये एक रहेको बताएको छ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको आह्वानमा मनाइने यो दिवसका अवसरमा नेपाल सरकारले पनि रोकथाममुखी स्वास्थ्य सेवा र सबल स्वास्थ्य प्रणाली निर्माणमा जोड दिएको छ।

दिवस अन्तर्गत नै ‘बालबालिका बचाऔँ  सशक्त स्वास्थ्य प्रणाली, रोकथाम र उपचारमा लगानी गरौँ’ भन्ने नाराका साथ आज देशका विभिन्न अस्पताल एवं स्वास्थ्य संस्थामा चेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना हुँदै छ।

सरकारले निमोनिया नियन्त्रणका लागि प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा लगानी बढाउन, स्वास्थ्यकर्मीको सीप अभिवृद्धि गर्न र आम जनतालाई रोगको जोखिम र रोकथामबारे सचेत गराउनुपर्नेमा जोड दिएको छ। विश्व निमोनिया दिवस पहिलो पटक २००९ मा मनाइएको पाइन्छ।

कसलाई निमोनियाको जोखिम कसरी?

पाँच वर्ष मुनिका बालबालिका र ६५ वर्षभन्दा माथिका वयस्कहरूलाई बढी निमोनियाको जोखिममा हुने ग्रेको पाइन्छ।

कम पोषणको कारण कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका ब्यक्तिहरुलाई निमोनियाक संक्रमणको सम्भावना रहन सक्छ।

यसैगरी पुरानो रोगहरु दम, मुटु रोग र मधुमेह जस्ता अवस्थाहरूले निमोनियाको जोखिम बढाउने अध्ययनहरुले देखाएका छन्।

यसैगरी वायु प्रदूषण, धूम्रपान, र दोस्रो हातको धुवाँको सम्पर्क जस्ता वातावरणीय कारण पनि निमोनियाको जोखिम हुन सक्छ।

यस्तै इम्युनोसप्रेसन: एचआईभी/एड्स र क्यान्सरको उपचारले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई कमजोर बनाउन सक्छ, जसले गर्दा व्यक्तिहरू अझ कमजोर हुन्छन्।

रोकथाम र उपचार कसरी?

रोकथाम रणनीतिहरूमा खोप, पर्याप्त पोषण, र वायु प्रदूषण जस्ता वातावरणीय जोखिमहरूलाई सम्बोधन गर्ने समावेश छन्। 

स्ट्रेप्टोकोकस निमोनिया र हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा प्रकार बी (Hib) जस्ता सामान्य रोगजनकहरू विरुद्ध सुरक्षा गर्न खोपहरू महत्त्वपूर्ण छन्।

यस्तै बाल्यकालको खोपको अतिरिक्त, निमोकोकल खोप र इन्फ्लुएन्जा खोप जस्ता खोपहरू वृद्ध वयस्कहरू र दीर्घकालीन स्वास्थ्य अवस्था भएका व्यक्तिहरूको लागि उपयुक्त हुन सक्छन्।

निमोनियाको उपचारमा सामान्यतया ब्याक्टेरिया संक्रमणको लागि एन्टिबायोटिक, भाइरल कारणहरूको लागि एन्टिभाइरल औषधिहरू, र अक्सिजन थेरापी सहित सहायक हेरचाह समावेश हुन्छ। तुरुन्तै निदान र उपयुक्त चिकित्सा हस्तक्षेपले जटिलता र मृत्युको जोखिमलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सक्छ।